Müasir dövrün bilik cəmiyyəti – informasiya cəmiyyətiYeganə Bağırova- AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu, elmi işçi

Heç kimə sirr deyil ki, dünya artıq dərin sistemli transformasiyalar dövrünə qədəm qoymuşdur. Bir neçə əsrdir mövcud olan ümumbəşəri dünya nizamı gözümüzün önündə dağılır və yenisi ilə əvəz olunur. Bu gün elmi ədəbiyyatda ən çox istifadə olunan terminlər sırasında postindustrial cəmiyyət, virtual cəmiyyət, texnotronik cəmiyyət, şəbəkə cəmiyyəti, postmodernlik, transmodernlik, qlobal dünya və s. rast gəlmək olar.

“İnformasiya cəmiyyəti” termini ilk dəfə 1969-cu ildə Tokio Texnologiya İnstitutunun professoru Yu.Hayaşi tərəfindən istifadə edilmişdir. Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən bu termin geniş elmi dövriyyəyə daxil olmuşdur. 2006-cı il martın 27-də BMT Baş Assambleyası 17 may tarixini Beynəlxalq İnformasiya Cəmiyyəti Günü elan edən qətnamə qəbul edilib.

İnformasiya cəmiyyətinin ən xarakterik xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

iqtisadi sahədə: ümumi daxili məhsulda informasiya məhsullarının və xidmətlərinin əsas rolu;

məşğulluq sahəsində: ilk növbədə telefoniya, radio, televiziya, internet və elektron mediadan istifadə etməklə müasir informasiya-kommunikasiya texnologiyaları vasitəsilə informasiya və biliklərin istehsalı və ötürülməsi ilə məşğul olan insanların xüsusi çəkisinin artırılması;

siyasi sferada: hökumətin fəaliyyətinə və siyasi proseslə-

rə aid məlumatların mövcudluğu, sosial təşəbbüslərin və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına töhfə verən hakimiyyət orqanları ilə əhali arasında səmərəli əks əlaqə yaratmaq imkanlarının genişləndirilməsi;

rabitə sahəsində: söhbətlər, bloqlar, İnternet forumları, onlayn konfranslar vasitəsilə şəxslərlərarası ünsiyyətdən tutmuş, ölkələrarası və mədəniyyətlərarası qlobal informasiya məkanında sözdə informasiya şəbəkələri vasitəsilə qarşılıqlı əlaqəyə qədər ünsiyyət və qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməsi. səviyyə;

gündəlik həyat sferasında: ətraf mühitin rahatlığını və həyat keyfiyyətini artıran təhsil sistemində, səhiyyədə, dövlət orqanlarının və kommunal şirkətlərin işində informasiya texnologiyalarından istifadə, elektron ticarətin inkişafı və s. insanların;

şəxsi inkişaf sahəsində: İnternetdən istifadə edərək təhsil, iş və istirahət yerləri tapan, ailə yaradan və s. insanların dəyər və peşə seçimi azadlığını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən məlumatın ictimaiyyətə açıqlığı;

mədəniyyət sahəsində: geniş çeşidli məlumatların mədəni dəyərinin tanınması, əhalinin müxtəlif təbəqələri arasında kompüter savadlılığına ehtiyac haqqında məlumatlılığın artırılması;

dövlət idarəçiliyi sahəsində: informasiya cəmiyyətinin inkişafı sahəsində hökumət konsepsiyalarının və proqramlarının işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi, cari idarəetmə fəaliyyətinin səmərəliliyinin əhəmiyyətli dərəcədə artırılması imkanı və uzunmüddətli siyasətin proqnozlaşdırılması. (Рубанов

А.В., 2011, c.78).

Lakin dünya ictimai-siyasi fikri getdikcə informasiya cəmiyyətini dünya inkişafının ümumi nümunəsi kimi başa düşməyə meyllidir: informasiya cəmiyyətinə qarşı bütün etirazlar sırf terminoloji xarakter daşıyır və təbiətcə konseptual deyil, çünki bütün bu nəzəriyyələrdə bilik, informasiya və informasiya texnologiyaları əsas rol oynayır.

Son onilliklərdə baş verən informasiya texnologiyaları inqilabı bəşəriyyətin yeni cəmiyyət tipinə – informasiya cəmiyyətinə doğru hərəkətini müəyyən edir. İnformasiya texnologiyaları maddi nemətlərin istehsalının yeni iqtisadiyyatında əsas məhsuldar qüvvəyə çevrilir. Onların sayəsində əməyin, mülkiyyət münasibətlərinin təbiətindəki dərin dəyişikliklər, ictimai quruluşda və sosial həyatın bütün digər alt sistemlərində baş verən dəyişikliklərlə əlaqəli yeni informasiya istehsal üsulu yaranır.

İnformasiya cəmiyyətinə baxışların təşəkkül və inkişaf tarixinə nəzər salsaq, məlum olar ki, bu proses çətin olub və belə də qalır. Birincisi, bu günə kimi cəmiyyətin bu vəziyyətinin meyarları ilə bağlı vahid mövqe formalaşmayıb. İkincisi, informasiya cəmiyyəti anlayışı yoxdur. Ədəbiyyatda bu fenomeni anlamaq üçün çoxlu müxtəlif cəhdlər təqdim olunur. Üçüncüsü, cəmiyyətin fəaliyyət təcrübəsinin özü ictimai həyatın informasiya zənginliyinin artırılmasının əsas yollarını kristallaşdırmışdır. Nəticədə informasiya cəmiyyətinin bir neçə modeli meydana çıxır. Dördüncüsü, informasiya cəmiyyətinin mahiyyəti və əsas xüsusiyyətlərinə dair baxışların əhəmiyyətli təkamülü var. Bu fenomenin ilk tədqiqatçıları və müasir mütəxəssislər tərəfindən onun xüsusiyyətləri və inkişaf perspektivlərinin şərhləri çox fərqlidir. (Павлов В.Л., 2010, c.77-82)

M.Kastelsə görə, informasiya cəmiyyətinin mədəniyyətini “real virtuallıq mədəniyyəti” kimi təyin etmək olar. Belə bir tərifi tərtib edərkən Kastels mədəni təcrübəmizin orijinal virtuallığı ideyasına əsaslanır. Onun fikrincə, dilin qeyri-müəyyənliyi sayəsində bütün reallıq virtual olaraq dərk edilir. Real virtuallıq mədəniyyətinin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, reallığın özünün tamamilə uydurma, virtual aləmdə batdığı və ondan kənarda fəaliyyət göstərən subyekt tərəfindən dərk edilmədiyi bir sistem təşkil edir. Onun fikrincə, xüsusiyyətləri artıq kifayət qədər aydın və aydın şəkildə ortaya çıxan “informasiya cəmiyyətində” məhz bu mədəniyyət növü üstünlük təşkil edəcəkdir. (Castells M., 2000, 245 p.)

Mədəniyyətdən danışsaq, bu cəmiyyətdə aparıcı rolu kütləvi mədəniyyət oynayacaq, onun əsas fərqləndirici xüsusiyyəti onun mənəvi dəyərlərin istehlakçıları üçün xüsusi bir qrup insan tərəfindən yaradılmasıdır. Bu tip insanlar sosial psixologiya qanunlarını bilən və öz izləyicilərinin, oxucularının və dinləyicilərinin gizli və açıq şəkildə ifadə olunan istəklərini maksimum dərəcədə təmin etməyə qadir olanlardır.

D.Bellin fikrincə, informasiya cəmiyyətinin formalaşması prosesində mədəniyyət getdikcə daha qabarıq şəkildə özünü göstərən avtonom xarakter alır. Əgər sənaye dövründə iqtisadiyyat, siyasət, cəmiyyətin sosial strukturu və mədəni sfera ümumi dəyərlər sistemi ilə bağlı idisə, müasir şəraitdə onların getdikcə daha çox parçalanmasına meyl var. Sosial quruluşla mədəniyyət arasında köklü ayrı-seçkilik var ki, bu da xüsusi “şüurun etiraz tipinin” formalaşmasında, incəsənət, musiqi və ədəbiyyatda qanunların əsaslı şəkildə rədd edilməsində, ümumi qəbul olunmuş normaların məhv edilməsində ifadə olunur. D.Bell hesab edir ki, mədəniyyətin daha da avtonomlaşdırılması reallıq hissinin itirilməsinə, sosial təlimatların yoxa çıxmasına, yer üzündə olan hər şeydən radikal şəkildə uzaqlaşmasına gətirib çıxara bilər ki, bu da öz növbəsində insanları birləşdirən bağların məhvinə gətirib çıxaracaq. Onun nöqteyi-nəzərindən mədəniyyətlə insanın bir növ kimi immanent ehtiyacları arasındakı ziddiyyət gələcək – informasiya dövrünün əsas ziddiyyəti olacaqdır.

Şübhə yoxdur ki, “informasiya cəmiyyəti”ndə yaşayan insanların əksəriyyəti “qarışıq mədəniyyət” adlanan mədəniyyətə sahib olacaqlar ki, bu mədəniyyətin əsas xüsusiyyətlərini A. Mol özünün məşhur “Mədəniyyətin sosial dinamikası” kitabında açıqlamışdır. O, bu kitabda göstərdi ki, kütləvi kommunikasiyaların təsiri və onların milyonlarla insan üçün əsas informasiya mənbəyinə çevrilməsi ilə “parçalanmış” şüurlu, təhrif olunmuş dünyagörüşü və deformasiyaya uğramış xüsusi sosial şəxsiyyət tipi formalaşır. Bu tip şəxsiyyətin səciyyəvi xüsusiyyəti odur ki, o, ətraf aləmi təsadüf qanunlarına uyğun olaraq, çoxsaylı sınaqlar və səhvlər vasitəsilə öyrənir. “Onun biliklərinin məcmusu statistik olaraq müəyyən edilir; onları həyatdan, qəzetlərdən, lazım gəldikdə əldə etdiyi məlumatlardan çəkir. Yalnız müəyyən miqdarda məlumat topladıqdan sonra onda gizlənən strukturları kəşf etməyə başlayır. (Моль А., 2008, 76 с.)

Bu gün gələcək dövr təkcə informasiya cəmiyyəti deyil, həm də bilik cəmiyyəti, informasiya məkanı adlanır. İnsanların aqrar-sənaye inqilabından sağ çıxdığını və informasiya inqilabı ərəfəsində olduğunu nəzərə alan E.Toffler üç inqilabi nəzəriyyəni elmi dövriyyəyə daxil etdi. İnformasiya cəmiyyətini fərqləndirən xüsusiyyətlər aşağıdakılardır:

cəmiyyətin həyatında informasiya və biliyin rolunun artırılması;

daxili məhsul axınında informasiya kommunikasiyalarının, məhsul və xidmətlərin payının artırılması;

qarşılıqlı informasiya əlaqələrini, onların qlobal informasiya ehtiyatlarına çıxışını səmərəli şəkildə təmin edən və onların informasiya məhsulları və xidmətlərinə olan tələbatını ödəyən qlobal informasiya məkanının yaradılması. (Тоффлер Э., 1999, 27 c.)

Bilik insanın idrak fəaliyyətinin nəticəsi kimi, reallığın müəyyən tərəfinin insan şüurunda fərziyyələr, ideyalar, konsepsiyalar şəklində yekun əksi kimi müəyyən edilə bilər. Bilik insana yeni məlumatları mənimsəməyə, yeni əlaqələr tapmağa, yeni mühakimələr formalaşdırmağa, yəni yeni biliklər əldə etməyə imkan verən bir növ “alət” rolunu oynayır. Onlar həm də əxlaqi inancların, estetik baxışların, dünyagörüşünün əsasını təşkil edir. Bilik dünyaya yeni baxışı formalaşdırmaqla yanaşı, ona münasibəti də dəyişir.

how can we help you?

Contact us at the Consulting WP office nearest to you or submit a business inquiry online.

Consulting theme is an invaluable partner. Our teams have collaborated to support the growing field of practitioners using collective impact.

Donald Simpson
Chairman, Bluewater Corp