Azərbaycanın Zəngəzur bölgəsinin tarixi-coğrafiyasına baxış: tarixi keçmişimizdən günümüzədək qısa xronikaİbrahim Kazımbəyli -Azərbaycan Dillər Universiteti, t.e.d., prof
E-mail: ibrahimkazimbeyli@gmail.com
Tel: +994502012555

Zəngəzur tarixən azərbaycan türklərinin kompakt yaşadığı geniş coğrafi əraziyə malik olan nahiyələrdən biri olmuşdur. Bu ərazidə xalqımızın zəngin tarixi keçmişini əhatə edən tarixi-mədə ni, dini və.s. abidələr kifayyət qədər olmuşdur. Lakin XIX əsrin əvvəllərindən məlum köçürmələrlə tarixi-coğrafi ərazilərimizə məqsədli yerləşdirilən gəlmələr, yad ünsürlər zaman keçdikcə bu rada öz “ himayədarlarının” köməkliyi ilə möhkəm dayaq yarat mışlar. XX yüzilin əvvəllərindən etibarən isə məhz bu ərazidə də ermənilər böyük talanlar, qırğınlar, soyqırım və deportasiyalar hə yata keçirmişlər.Yerli əhalimiz məcburi köçkünə, qaçqına, ərazi lərimiz və tarixi-mədəni irsimiz talana məruz qalmışdır. Azərbaycanın ən qədim bölgələrindən olan Zəngəzurun mənşəyi, etimologiyasını Azərbaycan türkcəsində Azərbayca nın tarixi keçmişində axtarmaq lazımdır. Elmi məqalədə Zən gəzurun tarixi coğrafiyası, tarixi keçmişindən günümüzədək olan məsələlər ətraflı şərh olunacaqdır. Tədqiqatlara əsaslanaraq deyə bilərik ki, tarixi, etnoqrafik, linqvistik, toponomik tədqiqatlar tam qətiyyətlə deməyə əsas verir ki, bir neçə kənd çıxmaqla, Zəngəzurda erməni mənşəli heç bir topomorfakt yoxdur. Ermənilik Zəngəzura rusların Qaf qazda işğal siyasəti və erməniləri köçürməsi ilə (1828-ci ildən sonra- İ.K) gətirilmişdir. Zəngəzur Çar Rusiyasının daxilində bir inzibati ərazi va hidli-qəza kimi yaranandan çox əvvəl, hələ XIV əsrdə coğrafi ərazi kimi movcud olmuşdur.Bir tarixi faktı da xüsusilə qeyd etmək yerinə düşər ki, Çar Rüsiyasının XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan əra zilərinə kütləvi şəkildə İran və Türkiyə ərazisindən erməni əha lini köçürərək məqsədli şəkildə bu tarixi torpaqlarımızda yer ləşdirdi. Hətta bu kütləvi köçdən sonra adın qeyd etdiyimiz ta rixi ərazilərimizdə əhalinin mütləq əksəriyyəti oboragen azər baycanlılar idi. XX əsrin əvvəllərində Zəngəzur mahalında 149 azərbayc anlı 91 kürd və 81 erməni kəndi var idi. Bu tip statistik rəqəm ləri, faktları digər ərazilərimiz üçündə göstərə bilərik. Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğala məruz qalana qədər Zəngəzur adı bir coğrafi məkan olaraq ara sıra xatırlanırdı. Bu dövrə qədər Zəngəzur İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ xanlıqları nın tərkibində mahal kimi mövcud olmuşdur. Mən bir tədqiqatçı olaraq xüsusi qeyd etmək istəyirəm ki, bu günümüzdə də öz aktuallığını saxlayan, strateji bir coğrafi yada yerləşən Zəngəzur haqqında biz hələ kifayyət qədər açıl mamış səhifələrə arxivlərə müraciət etməli və bu bölgənin tari xi barəsində xalqımızı əməlli-başlı bilgiləndirməliyik. Gəlin etiraf edək ki, Zəngəzur haqqında onun xüsusilə acı taleyi barə də bizlərdə məlumatlar məhududdur. Bu qəbildən olan elmi-si yasi müzakirələrin çox böyük əhəmiyyəti var. Son dövrlərə qədər Azərbaycan tarixşunaslığında etiraf edək ki, Naxçıvan , Zəngəzur, İrəvan, Qarabağ və.s. bölgələri mizin tarixi-barədə məlumat çox məhdud demək olar ki, yox dərəcəsində idi. Uzun illər xüsusilə Sovet hökuməti xalqımızın Milli tarixinin öyrənilməsi və təbliğinə bir “ideoloji” səd qoy muşdu. Ona görə də xalqın tarixi xalqa olduğu kimi deyil, “ bö yük qardaşların” dediyi kimi öyrədilirdi. “Tarix hər şeyi öz yeriə qoyur”, “Tarix heç nəyi silmir” ifadələri təsadüfən işlədilmirdi (9). Görkəmli dövlət xadimi, xalqımızın Ümumilli Lideri Hey dər Əliyev xalqımızın və dövlətçiliyimizin tarixinə nəvazişlə çox böyük həssaslıqla yanaşmışdır. Heydər Əliyev xalqın XX əsrdə məruz qaldığı deportasiya və genosid aktlarına hüquqi, siyasi qiymət verilməsi ilə bağlı tarixi qərarlar vermişdi. Hey dər Əliyevin 18 dekabr 1997-ci il tarixli “ 1948-1995-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik tor paqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında” 22 avqust 2001-ci ildə imzaladığı “ Erməni millətçilərinin apardığı etnik təmizləmə nəticəsində Ermənistan ərazisindəki öz tarixi torpaq larından didərgin salınmış azərbaycanlıların məskunlaşması haqqında” fərmanları xalqa onun tarixi keçmişinə, bu gününə sahib çıxması yüksək dövlət qayğısının göstəricisidir (14). Zəngəzur sözünün etimologiyası ilə bağlı müxtəlif mənbə lərdə oxşar və fərqli fikirlərə rast gəlirik. Toponimin sonundakı “zur-türk dilində “dərə” mənasinda işlənən car( zar, zur-İ.K) sözünün fonetik variantıdır. Quruluşca mürəkkəb etnotoponim dir. Daha çox bölgənin adının bu cür işlənməsi orta əsrlərə aid dir. Bu ərazidə köhnə bir Tatar monastrı olmuşdur. Belə bir fi kir də göstərilir ki, Əmir Teymur bölgəni fəth etmək istədikdə ona zəngin insanları xəbərdar etdiyini və onların qarşısını aldı ğını söylədilər və buna görə də təxribatçılar göndərdi. Sübh ça ğı Teymuri qoşunları xalqın küçələrə çıxması üçün zəngi çaldı və xalq, camaat bir-birinə dedilər. Güc zəngi (zəngizar) çalındı (7.səh 22) Erməni mənbələrində də bu sözün etimologiyasının izahı ilə bağlı fikirlər mövcuddur. Bizim bu fikirləri müqayisə və təhlil etmək fikrimiz yoxdur. Bu barədə kifayyət qədər araşdır malar mövcuddur. Sadəcə bir cümlə ilə onu qeyd etməyi vacib hesab edirik ki, Zəngəzur toponiminin nə ermənilərə nə də on ların (“dzar”-ermənicə “dərə” deməkdir) sözünə heç bir aidiy yəti yoxdur. Aparılan tədqiqatların ümumi ahəngini, ruhunu hiss edə rək, biz də hesab edirik ki, “Zəngəzur” toponimi, bu ərazilərdə yaşayan, öz qoçaqlığı, döyüşkənliyi, igidliyi ilə fərqlənən Zən gi tayfalarının adı ilə bağlıdır. Bu tayfa ərəb işğalına qarşı çox cəsarətlə mübarizə aparmışdır. Ərəbcə “sur” daş-divar, qala, bürc deməkdir. Bu cəsur tayfa ərəb işğalına qarşı uzun müddət mübarizə aparmış, möh kəm qala və istehkamlar yaratmışlar. Bəzzin süqutundan sonra da mübarizəni davam etdirmək istəyirdi (837/838). Böyük sər kərdə Babək Xürrəmidin qala süqut edəndən sonra Darvazatə pə dağında yerləşən Şəki qalasına gəlməsi (söhbət Qara kilsə ərazisində olan Şəkidən gedir: İ.K) buranın hakimi Saklı Sum bat tərəfindən tutularaq ərəblərə təhvil verilməsi faktları mə lumdur. Zəngi tayfaları tarixdə görkəmli qoşun başçıları və dövlət xadimləri ilə məşhur olan bir türk boyudur. Bu tayfaların ən qədim yaşayış məskənlərindən biri Güney Azərbaycandakı Zə ncan şəhəridir. Zəngi tayfalarının ana vətəni Orta Asiya daha konkret desək, indiki Özbəkistan əraziləridir. Zəngi toponimlə ri bir çox ölkələrdə, ərazilərdə mövcuddur. Türkiyədə-Ərzinc an; Gürcüstanda-Zəngi-Şamlı, Zəngənə; Azərbaycanda-Zəngi lan, Sanqaçal, Zənganda, Zəngibasar, Zəngidərə, Zəngiçağı və.s. toponimlərin olması bu tayfaların müxtəlif səbəblərdən, bir yerdən başqa yerə keçməsi və qüdrətli bir tayfaların adı ilə bağlılığından xəbər verir (12.Səh.31.) (Orta əsr tarixi mənbələ rinin( “Kitabi-Dədə Qorqud” (VII əsr) Mahmud Qaşğari (Diva ni Lüğəti) Türk (XI əsr) Rəşid Əd Din (Oğuznamə (XIV əsr)) Əbdulqazi (Şəcəreyi-Tərakimə(XVII əsr) şəhadətinə görə oğuzlar 24 tayfaya bölünür ki, onlardan da ən məşhurlarından biri qayı (kayıq) bayadur (10.səh.17.). Qayı türklərinin məşhur qəbilələri bunlardır: Qacar, avşar, zülqədər, zəngənə, çoban, baharlı, pador, ustaclı, lək, xəlilli: sorsor-şəfəq və.s. A.Bakıxanovda bu göstərdiyimiz tayfaların adlarını çəkmiş, onların türk tayfaları olduğunu və Azərbayca nın müxtəlif bölgələrində məskunlaşdığını qeyd etmişdir (1.səh.22). Zəngəzurdakı toponimləri öyrənən, təhlil edən bütün son luqlar ona gətirib çıxarır ki, bu bölgədəki yer yurd adlarının 90%-ə qədəri türk-müsəlman mənşəlidir (6.səh.17) Tarixdən məlumdur ki, Zəngəzurun ərazisi qədim oğuzla rın məskənidir. Bu ərazi oğuz tayfalarının lap qədimdən məs kən saldığı, formalaşdığı, möhkəmləndiyi ərazilərdən biri ol muşdur. Heç təsadüfi deyil ki, türk epoxasından biri olan “Ki tabi Dədə Qorqud”dakı hadisələrin çoxu bu ərazilərdə baş ver miş və tarixin qan yaddaşlarından bir-birinə ötürülərək günü müzədək gəlib çıxmışdır. “Kitabi-Dədə Qorqud” da maraqlı bir məsələ diqqəti çəkir. Dastanın X boyunda deyilir: “Əgrək dədə-baba, el yolu, yəni Gorus Əngələyüz-Dərəşanın yolu ilə üç gün, üç gecə yortaraq Əlincə qalaya çatdı” (11.səh.263). Musa Qalakəndli “Alban tarixi” əsərində yazır: V əsrin əv vələrində Qor və Qazan adlı iki qardaş ordu ilə gəlib hərəsi Sü ninin bir kəndində məskən saldılar. Güman ki, Qazanın məskən saldığı kənd mövcud Qafan şəhəridir. Qorun (qor-türk sözüdür “igid”, “cəsur” deməkdir) məskən saldığı kənd indiki gorus (Qo roz, Qoris) şəhərinin olduğu ehtimal olunur. Bu cür faktları kifa yət qədər sadalamaq olar. Zəngəzur haqqında qısa da olsa, (xüsusilə bölgənin etimo logiyası toponomikası və.s) məlumat vermədən tarixi-coğrafi məsələləri sadlamaq çətindir. Bəzən oxucuda çaşqınlıq yarada bilər. Çünki ermənilər son yüz ildə bizə məxsus olan əraziləri, tarixi abidələri; yer-yurd adlarının bütövlükdə qədim mədəniy yətimizə sahiblənməyə çalışıblar. Ermənilər bütün tarixi ədə biyyatlarında xüsusilə, Erməni Sovet Ensklopediyasında, Zən gəzur və ona daxil olan rayonlar Ermənistanın qədim ərazisi adlandırılır. Bu mənfur, iyrənc, riyakar etnos (ərazisi və tarixi olmayıb) utanmadan Alban yazılarından ibarət olan, kitabələri öz qədim əlifbaları olan qrabarla əvəz edərək, daşlar üzərində olan alban xaçlarını Qriqoryan xaçı adlandırıb bu saxta fikirləri əsaslandırmağa çalışırlar. Biz tarixin bütün dövrləri üzrə bu sir li bölgənin əhalisini, etimologiyasını, toponomikasını, folkloru nu ümumi mədəniyyətinə diqqət edərək yalnız oğuz türklərinə biz … məxsusluğu təsdiq olunur. İlkin orta əsrlər dövründə istər Alban çarlığının hakimiy yəti istərsə də, VII-XI əsrlərdə və sonrakı dövrlərdə də türk nü fuzu möhkəmlənmişdir. 1065-ci ildə Böyük Səlcuq imperiyasının hökmdarı Alp Arslan Qafan şəhərini tutaraq Sünik knyazlığına son qoymuş du. Səlcuq hökmranlığı dövründə Zəngəzur ərazisində türk-is lam nüfuzu genişləndi və bu yerlərdə çox sayda türksoylu tay falar məskunlaşdı. XIII əsrdə monqol-tatarlar, XIV əsrin sonlarından etibarən isə Əmir Teymur Qarabağ və Zəngəzuru böyük itkilər bahasına tutdu. İlk böyük köçdə məhz bu ərazilərdə Əmir Teymur tərə findən aparılmışdır. 10 min ailə bu ərazilərdən impriyanın şər qinə-Əfqanıstana köçürülmüşdür. XV-XVI əsrlərdə də Zəngəzur türk imperiyalarının (Qara qoyunlu-1410-1468), (Ağqoyunlu (1468-1502), (Səfəvilər 1501-1736) tabeliyində olmuşdur. 1420-ciildə Ərzurumda Ağ qoyunlu hökmdarı Qara Osmanı məğlub edib Naxaçıvan və Zəngəzur ərazilərində olan əhalidən soyurqal alan Qara İsgən dər çoxlu sayda erməni ailəsini Arravat və Sünikə köçürüb yer ləşdirmişdi: Sonrakı dövrlərdə də Osmanlı və Səfəvilər arasında Qarabağ-Zəngəzur uğrunda ağır döyüşlər getmişdi. Buna görə də bu ərazilərin çoxu xarabalığa çevrilmişdi. Zəngəzur ərazisi Rus Çarizmi dövründə Yelizavetpol quber niyasının tərkibində olub. 1905-1907-1914-1920-ci illərdə ermə ni quldur dəstələrinin törətdiyi qırğınlar nəticəsində bu mahalda təxmini yarım milyon yerli türk-müsəlman əhalisi həlak olmuş dur (13.səh.219). Zəngəzur qəzasının sərhədlərinə gəlincə Yelizavetpol qu berniyasının təsis olunmasına qədər bu cür idi: “Qəzanın sər hədləri şərqdən və şimal şərqdən Şuşa, Cəbrayıl qəzaları, şi maldan Cavanşir qəzası Ərəş, Nuxa, Göyçay qəzaları qərbdən və cənub qərbdən Naxçıvan və Şərur-Dərələyəz qəzaları, İrə van quberniyası, Cənubi Azərbaycan, Yelizavetpol qəzaları və Zaqatala, cənub və cənub şərqdən Araz çayı hansı ki,Rusiya və İran dövlətləri arasındadır” kimi göstərilmişdir. 1873-cü ildə Yelizavetpol quberniyasında təsis olunmuş Qəza mərkəzi Go rus məntəqəsi idi. Qəza 3212,5 km2 sahəyə malik idi: Fəaliyyə tinə 1929-cu ildə son qoyulmuşdur (5). Quzey Azərbaycanın Çar Rusiyası tərəfindən işğalına qə dər də Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasına təkcə Qafan, Gorus, Sisyan və Mehri rayonları deyil, eləcə də Azər baycanın Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonlarının bir hissəsi daxil idi. 1920-ci il rəsmi statistikasında göstərilir ki, Zəngəzurda 2233 təsərrüfatı birləşdirən 224197 nəfər əhali olmuşdur (3.səh48). Yuxarıda Zəngəzurun tarixi coğrafi ərazilərin göstər mişik. Qeyd etmək istəyirik ki, Zəngəzur ərazi etibarilə Araz çayı boyu Mehridən başlamış Akkaraya qədər, Şimala doğru isə Zəngəzurun ən yüksək zirvəsi olan Qapıcıq ( hündürlüyü 3904 m) dağlarına, Zəngəzur sıra dağlarına həmçinin Bərgüşat dağlarınadək uzanan ərazini əhatə edirdi (8.səh.121). Mənbələrin hər birində rastlaşdığımız bir həqiqət mövcud dur ki, hətta bu ərazidə də kütləvi erməni köçündən sonra əha linin 70 faizindən artığı azərbaycanlılar olmuşdur. Zəngəzurun ən ciddi problemləri erməni-daşnakların talan və qırğınlarından sonra sovet Rusiyası vasitəsilə bölgənin ələ keçirmək siyasəti xeyli fəallaşdı. Yenicə yaranan bolşevik Ru siyasında Azərbaycanın milli-dövlət mənafelərinə ciddi qəsdlər edilərək, Naxçıvanın və Zəngəzurun Ermənistana keçirilməsi planlaşdırılırdı. Bu zaman Rusiya höküməti Orcenikedzenin belə bir müddəsından çıxış edirdi ki, məlum siyasi şəraitdə Er mənistan bizə lazım ola bilər (13.səh.265). Rusiyanın “Şərq si yasəti”ndə əsas hədəflərdən biri nəyin bahasına olursa-olsun Azərbaycan torpaqları hesabına ermənilərə verilən torpaqları genişləndirməyə yönəlmişdi. Bundan öncə də daşnak höküməti öz işini gördü. Xaricdə olan erməni lobbisinin Rusiya ermənilərinin və rus höküməti nin “yazıq ermənilərə” mərhəməti nəticəsində 4505.5 km ərazini əhatə edən tarixi Azərbaycan torpaqları zorla 1920-ci ilin no yabrında Ermənistana verildi, (Qafan, Gorus, Mehri, Sisyan). (8. səh.126). Azərbaycan Xalq Cümhiriyyəti süqut etdikdən sonra Azər baycan inqilab komitəsinin sədri Qafqaz ölkə Komitəsinin üz vü Nəriman Nərimanov alovlana-alovlana RSFSR-in xarici iş lər naziri Çiçerinə yazırdı; “Artıq Sovet Azərbaycanına daxil olmuş güya mübahisəli hesab edilən Zəngəzur və Qarabağa gə lincə, qətiyyətlə bildiririk ki, bu yerlər şübhəsiz, gələcəkdə də Azərbaycanın ərazi daxilində qalmalıdır” (8.səh 128). Ermənilərin əsas məqsədi Zəngəzurdan zərbaycanlı əhalini sıxışdırıb çıxarmaq idi ki, bu yolla onu Ermənistana birləşdir sinlər. Əslində quldur erməni dəstə başçıları Andanik, Dro, Nijde kimilərin gücü çatsaydı qarşılarına qoyduqları məqsəd ondan ibarət idi ki, Zəngəzur, Şərur, Naxçıvana və Ordubad qə zalarını müsəlmanlardan “təmizləmək” yolu ilə gələcəkdə xalqların dünya konfransında özlərinin qanuni əraziləri elan et məkdən ibarətdir. Ona görə də ermənilər minlərlə azərbaycanlı nı qırır, səhralara və dağlara qırmızı qanlar axıdılır, yüzlərlə kənd yerlə-yeksan olur (4. 130). Erməni quldur dəstəsinin yu xarıda adın çəkdiyim və çəkmədiyim digər cəlladlar Zəngəzur dan bütün azərbaycanlıları qovmaq arzularına çata bilmədilər. Ermənistanda Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Zəngəzur ərazisindən qaçqın düşən əhalinin bir qismi yenidən öz doğma tarixi torpaqlarına qayıtdılar. Lakin 1988-ci ildə daşnakların tör-töküntüləri onların arzu larını yerinə yetirə bildilər. Bu dövrdə qondarma “Dağlıq Qara bağ” problemi adı altında bütün Ermənistanda olduğu kimi Zəngəzurun da Mehri rayonundakı Nüvədi kəndi istisna olmaq la, bütün digər tarixi-torpaqlarından azərbaycanlıları qanlı-qır ğınlarla, talanlarla, min-cürə əzab-əziyyətlə, dövlət səviyyəsin də qova bildilər. Hələ SSRİ- dövləti dağılmamış 1988-ci ildə Qafan rayonunda Nijdeyə heykəl qoymuşdular. Abidənin açılı şında rayon partiya komitəsini I katibi öz nitqində deyirdi: “Görkəmli sərkərdəmiz Nijdenin 1918-ci ildə Zəngəzurdan bü tün azərbaycanlıları qovmaq arzusu baş tutmamışdırsa da, onun nəvələri bu arzusu yerinə yetirdilər. İndi azad nəfəs ala bilərik”. Baxın bu da bolşevik, kommunist olan bir dövlət məmurunun baxışı. Bundan sonra ermənilər daha da şirnikərək Azərbaycan tarixinin ayrılmaz ərazisi olan Qarabağı işğal etdilər. Tarixi tor paqlarımız 30-ilə yaxın erməni işğalı altında tar-mar edildi. Barbar, vəhşi, qaniçən bir xalq olan ermənilər Qarabağda yüz lərlə tarixi-mədəniyyət abidələrimizi, yaşayış binalarını və.s. vəhşicəsinə dağıtdılar. Budur erməni kimliyi; Ancaq xalqımız son 30 ildə heç vaxt torpaqlarımızın işğalı ilə barışmadı. Təəssüf ki, bu işğala haqsızlığa dünya susdu. Ancaq Azərbaycan dövlətinin qüdrəti, dövlət başçısının qətiy yəti, xalqın, dövlətin, ordunun birliyi bu işğala son qoydu. 44 günlük vətən müharibəsi əzilən, əyilən əzəmətimizi qürurumu zu bizə qaytardı. Biz şərqi Zəngəzuru işğaldan azad etdik. Er mənistan məcbur olub kaputilyasiya aktına imza atdı. Artıq ye ni hədəfimizdə dövlətin iradəsi xalqın birliyi ordumuzun gücü ilə digər itirilmiş tarixi ərazilərimizi bərpa edəcəyimizə heç bir şübhə yoxdur. Zəngəzur dəhlizinin açılması tarixi reallıqdır. Biz bunu bacaracağıq.

how can we help you?

Contact us at the Consulting WP office nearest to you or submit a business inquiry online.

Consulting theme is an invaluable partner. Our teams have collaborated to support the growing field of practitioners using collective impact.

Donald Simpson
Chairman, Bluewater Corp

Looking for a First-Class Business Plan Consultant?